>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
>
|
Historia
W 1171 król Henryk II włączył zamieszkaną przez potomków celtyckich Gaelów Irlandię w skład Anglii. Ponadto zlikwidował on irlandzki system plemienny i nadał szlachcie angielskiej majątki ziemskie w Irlandii. W następnych latach kolejni władcy angielscy zmuszeni byli tłumić bunty Irlandczyków, pomimo usilnych starań nie udało się przenieść angielskiej reformy kościelnej do Irlandii. Irlandczycy pozostali katolikami, w odróżnieniu od osiedlających się na ich ziemiach Anglików. W XVI w. król Henryk VIII zapoczątkował systematyczną akcję osiedlania protestantów angielskich w północnej dzielnicy Irlandii - Ulsterze. W 1801 utworzono Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii. Początkowo irlandzkim katolikom nie dano prawa zasiadania w londyńskim parlamencie, stało się to dopiero w 1829.
Na przełomie XIX i XX w. nasiliły się tendencje niepodległościowe w Irlandii. Rozwinęły się ruchy niepodległościowe (home rule) i powstały organizacje polityczne m.in. Młoda Irlandia, fenianie, Sinn Féin. W 1916 wybuchło powstanie wielkanocne i nastąpiła nieudana próba ogłoszenia niepodległości Irlandii, powstanie zostało stłumione przez wojska brytyjskie. Wzrost znaczenia Sinn Fein - w 1918 w wyborach do brytyjskiej Izby Gmin deputowani tej partii uzyskali przewagę, w 1919 w Dublinie utworzyli oni irlandzkie zgromadzenie narodowe - Dáil Éireann, proklamowali niepodległość i wybrali rząd z prezydentem E. de Valerą (faktycznie pełnił on funkcję przewodniczącego parlamentu i rządu oraz zajmował stanowisko głowy państwa).
Rozpoczęły się walki Irlandzkiej Armii Republikańskiej z wojskami brytyjskimi. 6 grudnia 1921 podpisano porozumienie pokojowe (traktaty londyńskie), na mocy którego utworzono Wolne Państwo Irlandzkie, natomiast 6 hrabstw północno-wschodnich pozostało w granicach Wielkiej Brytanii (Irlandia Północna).
W 1922 rozłam w Sinn Féin, wyodrębniają się dwie frakcje: zwolennicy pełnej niezależności i jedności Irlandii (m.in. E. de Valera) i zwolennicy traktatu. E. de Valera zrezygnował z prezydentury. Jego miejsce zajął A. Griffith. Wybuchła wojna domowa. 11 paĽdziernika 1922 zgromadzenie narodowe pod przewodnictwem W.T. Cosgrave (prezydent w latach 1922-1932) uchwaliło nową konstytucję. W 1923 wojna domowa skończyła się przegraną przeciwników traktatu. W 1923 Wolne Państwo Irlandzkie wstąpiła do Ligii Narodów.
De Valera oraz popierająca go frakcja Sinn Féin skończyła bojkot wyborów i w 1927 weszła do irlandzkiego zgromadzenia narodowego jako Fianna Fáil. W kolejnych wyborach zyskała większe poparcie, a de Valera został wybrany szefem rządu (stanowisko to pełnił przez 16 lat). Za jego rządów państwo irlandzkie stopniowo uwalniało się spod wpływów brytyjskich: unieważnienie przysięgi lojalności wobec brytyjskiej Korony, wojna celna z W. Brytanią (1932-1938), uchwalenie konstytucji (1937).
Konstytucja przywróciła suwerenność, zniosła Wolne Państwo Irlandzkie i wprowadziła nazwę Éire (Irlandia), nie zawierała odniesień do brytyjskiej Wspólnoty Narodów i Wielkiej Brytanii (stosunki z W. Brytanią normował oddzielny zewnętrzny układ z 1936), głową państwa ustanowiła prezydenta, szefem rządu premiera, wprowadziła dwuizbowy parlament, przyznała szczególny status Kościołowi rzymskokatolickiemu.
W 1938 w wyniku traktatu kończącego wojnę celną W. Brytania wycofała swoje wojska z terytorium Irlandii w zamian za uiszczenie przez Irlandię jednorazowej opłaty regulującej. W 1938 irlandzki pisarz D. Hyde został pierwszym prezydentem Irlandii, szefem rządu nadal pozostał de Valera. Kryzys gospodarczy lat powojennych doprowadził do przegranej Fianna Fái i de Valery w wyborach. W 1948 premierem koalicyjnego rządu (sześć partii politycznych z Fine Gael na czele) został J.A. Costello. W 1949 Irlandia stała się Republiką Irlandzką i wystąpiła z brytyjskiej Wspólnoty Narodów. W konsekwencji opowiedzenia się za polityką neutralności w stosunkach międzynarodowych, Irlandia odmówiła w 1949 wstąpienia do NATO. W 1955 wstąpiła do ONZ.
W latach 50. i 60. wzrost gospodarczy doprowadził do spadku emigracji i osiągnięcia stabilności politycznej, osłabły też nastroje antybrytyjskie. W 1957 de Valera powrócił na urząd premiera. Oświadczył, że osiągnięcie jedności Irlandii powinno nastąpić w sposób pokojowy. W 1962 IRA ogłasiła zawieszenie zbrojnej działalności, jednak nadal dochodziło do pojedynczych aktów terroru. W 1959 de Valera został prezydentem, premierem S. Lemass, który wraz ze swoim następcą J.M. Lynchem (1966-1973) prowadzili politykę rozwijania przemysłu zmierzającą do spadku bezrobocia i wzrostu eksportu. Irlandia odeszła od polityki samowystarczalności i zacieśniła swoje więzy gospodarcze z W. Brytanią (w 1965 porozumienie o bezcłowej wymianie) i Europą.
W 1968-1969 w następstwie konfliktu pomiędzy protestantami a katolikami w Irlandii Północnej doszło do eskalacji terrorystycznej działalności IRA na terenie Irlandii i poza nią. Rząd irlandzki zażądał złożenia broni.
Od 1973 Irlandia jest członkiem EWG. W 1973 w wyborach zwyciężyła koalicja Fine Gael i Partii Pracy, a premierem został L. Cosgrave. W tym samym roku w przeprowadzonym referendum został cofnięty Kościołowi rzymskokatolickiemu specjalny status konstytucyjny (jednak wyniki referendów, w latach 1983, 1986, 1993, dotyczących aborcji i rozwodów potwierdziły przywiązanie społeczeństwa irlandzkiego do katolickich wartości).
Koniec lat 70. i początek 80. to okres częstych zmian rządów: w 1977 J.M. Lynch ponownie objął stanowisko premiera, w 1979 Ch. Haughey, w 1981 G. FitzGerald, w 1982 ponownie Ch. Haughey, pod koniec 1982 wrócił na urząd FitzGerald, który pełnił tę funkcję do 1987.
W 1985 w Hillsborough Wielka Brytania i Irlandia podpisały ugodę, na mocy której Irlandia uzyskała głos doradczy w sprawach Ulsteru, zobowiązując się jednocześnie do ścigania członków IRA. W 1987-1992 premierem był Ch. Haughey, potem w 1992-1994 A. Reynolds. Za jego kadencji doszło do zawieszenia broni przez IRA (1994). Po jego dymisji premierem został J. Bruton, 1994-1997, stojący na czele koalicji Fine Gael, Partii Pracy i Lewicy Demokratycznej. W latach 90. Irlandia osiągnęła najwyższy wzrost gospodarczy w Europie, udało się obniżyć bezrobocie.
Od 1993 członek Unii Europejskiej, przygotowania do wprowadzenia unii walutowej i wspólnej jednostki monetarnej euro (od 1999).
W czerwcu 1997 w wyborach koalicja Fine Gael, Partii Pracy i Lewicy Demokratycznej przegrała z opozycyjną koalicją Fianna Fáil i Postępowych Demokratów (PD), na czele rządu stanął B.P. Ahern. W listopadzie 1997 prezydentem została M. McAleese (z Fianna Fáil). Negocjacje w sprawie Irlandii Północnej, w których uczestniczyły rządy Brutona i Aherna, doprowadziły do wielostronnego porozumienia pokojowego – tzw. Porozumienia z Wielkiego Piątku (ang. Good Friday Agreement) podpisanego w 1998, jego postanowienia zostały następnie przyjęte w referendum (zyskały 94% poparcie).
W czerwcu 2001 w referendum Irlandczycy odrzucili unijny Traktat nicejski dotyczący rozszerzenia Unii Europejskiej, przyjęli go w kolejnym referendum w paĽdzierniku 2002.
Wybory w 2002 nie zmieniły układu politycznego, rządzącą koalicją pozostała koalicja FF i PD. W 2003 rząd irlandzki wziął udział w rokowaniach mających na celu przywrócenie procesu pokojowego w Irlandii Północnej. 2004 Irlandia przewodniczyła Unii Europejskiej.
|
|
